تبلیغات
در هم بر هم - سیره عملی امام خمینی (ره) در مواجهه با اقدامات بنی صدر
در هم بر هم
 

سیره عملی امام خمینی (ره) در مواجهه با اقدامات بنی صدر

علی خاطرخواه

 

حالا هم دیر نشده ....آن آقا هم بروند عذر خواهی كنند از ملت، بگویند ملتی كه به من رای داد من مطابق رای آنها عمل نكردم، از حالا به بعد می كنم... الان هم من نصیحت می كنم...آقای رئیس جمهور را ...كه آقا بپرهیزید از تضعیف روحانیت و ملت و تضعیف روحیه ملت و ارتش.

 

 بحث ریاست جمهوری سید ابوالحسن بنی صدر و عزل وی از ریاست جمهوری، یكی از موضوعات مناقشه انگیز در تاریخ انقلاب است. دوران هفده ماهه ریاست جمهوری بنی صدر (اسفند 58 تا خرداد 1360) یكی از پرحادثه ترین دوران های انقلاب اسلامی است. این نوشتار می كوشد با مروری بر شرایط اجتماعی سیاسی حاكم بر جامعه در این دوران و با اشاره به وقایع 14 اسفند 1359، به بررسی سیره و رفتار امام خمینی(ره) در برخورد با مساله بنی صدر بپردازد. 

 

الف) بنی صدر پیش از انقلاب:

 ابوالحسن بنی صدر در سال 1312 در باغچه از توابع همدان درخانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. وی تحصیلات خود را در رشته اقتصاد از دانشگاه تهران به پایان برد و برای مطالعه در علوم اجتماعی و اقتصادی در اوائل دهه 1340 به فرانسه رفت و در دانشگاه سوربون پاریس با مدرك دكترا در رشته جامعه شناسی اقتصاد، فارغ التحصیل شد.

 

در پاریس بنی صدر با ابراهیم یزدی و صادق قطب زاده، كه شدیدا مشغول فعالیت های انقلابی بودند از نزدیك آشنا شد. در مقایسه با قطب زاده و یزدی، بنی صدر آرمانگرا تر، تحصیل كرده و با سوادتر و مردی با سلیقه و تفكری غربی، مغرور و جاه طلب به شمار می رفت.(1) در همین زمینه به اعتقاد آیت الله هاشمی رفسنجانی در طی سال های اقامت بنی صدر در پاریس او نزدیكی بیشتری با جبهه ملی احساس می كرد و خود را تئوریسن انقلاب می دانست و از این رو هموراه درگیر رقابت با صادق قطب زاده -كه نزدیكی بیشتری با نهضت آزادی ایران داشت- بود.(2) پس از ورود امام خمینی (ره) به پاریس، بنی صدر به جمع همراهان ایشان پیوست.(3) وی همراه با امام به ایران مراجعت نمود و با حمایت امام (ره) به عضویت شورای انقلاب و عضویت مجلس خبرگان درآمده و مسئولیت وزارت امورخارجه، وزارت دارایی و در بهمن 1358 با حمایت جامعه روحانیت مبارز به ریاست جمهوری برگزیده شد.

 

ب) شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه در دوران ریاست جمهوری بنی صدر:

شروع ریاست جمهوری بنی صدر را می توان به نوعی تداوم حاكمیت میانه روها و لیبرال ها دانست كه به اعتقاد جیمز بیل، از زمان نخست وزیری بختیار، قبل از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز شده بود(4) در رابطه با انتخابات ریاست جمهوری، با توجه به كنار رفتن جلال الدین فارسی (كاندیدای حزب جمهوری اسلامی)، میدان مبارزه انتخاباتی بدون وجود رقیب سرسختی به انحصار بنی صدر و طیف او درآمد و از این رو توانست با رای بالایی (نزدیك به 11 میلیون از 14 میلیون رای اخذ شده) به ریاست جمهوری برسد. متعاقب آن، نیروهای انقلابی و خصوصا حزب جمهوری اسلامی، تمام توان خود را برای كسب كرسی های مجلس به كار بردند و توانستند اكثریت را در مجلس به دست آورند.

 

 از این زمان به بعد با توجه به حوادث متعددی كه ایجاد می شود، درگیری و اختلافات عمده بین ریاست جمهوری و مجلس شكل می گیرد. مورادی كه از این زمان تا پایان كار بنی صدر، باعث اختلاف و درگیری او و جناحش با نیروهای انقلابی شد، به طور خلاصه عبارت بود از:

1.       انتخاب نخست وزیر و تعیین اعضای كبینه وی كه ماه ها كشمكش و درگیری طرفین را به دنبال داشت.

2.       بحران گرگان گیری و اعتقاد بنی صدر به اینكه حل این كار باید توسط دولت صورت گیرد نه مجلس.

3.       مساله انقلاب فرهنگی و اختلاف دیدگاه او با امام خمینی(ره)

4.    مساله حمله امریكا به طبس و طرح این اتهام كه بنی صدر عمدا و برای اینكه اسناد متجاوزین امریكایی در اختیار نیروهای سپاه قرار نگیرد، دستور بمباران محل را داده است.

5.       وقوع كودتای نوژه در تیرماه 1359 و چگونگی برخورد با عوامل دخیل در آن.

6.    جنگ ایران و عراق و تجاوز ناگهانی و از پیش برنامه ریزی شده دولت صدام در شهریور 1359 و عدم اعتقاد بنی صدر در بكارگیری نیروهای مردمی و بسیج در جنگ و در نتیجه شكست های پی در پی اولیه در جبهه ها.(5)

 

  تضاد میان دو جناح مخالف در حاكمیت همچنان ادامه داشت و رهبری انقلاب بدون آنكه مستقیما موضع گیری خاصی به نفع یكی از طرفین بنمایند، به نصیحت و ارائه رهنمود می پرداختند اما هر یك از طرفین از بیانات ایشان برداشت های خاص خود را كرده و از یك پیام ایشان، تیترهای متفاوت و بعضا متضادی را در روزنامه های تحت كنترل خود چاپ می نمودند.

 

ج) چگونگی برخورد امام خمینی(ره) با ماجرای بنی صدر:

  همانطور كه بیان شد پس از برگزاری اولین دوره انتخابات مجلس و مشخص شدن اینكه اكثریت آن را حزب جمهوری اسلامی به دست آورده است، وضعیت برای شروع اختلافات و درگیری های سیاسی مهیا شد. به طور كلی در اختلافاتی كه بین رئیس جمهور و مجلس وجود داشت، امام همواره طرفین را به رعایت قانون و برقراری وحدت و توافق سیاسی دعوت می كردند. به عنوان نمونه در مورد اختلافاتی كه بر سر تعیین نخست وزیر و كابینه، بین رئیس جمهور و مجلس ایجاد شده بود، بنی صدر از امام می خواهد كه در این مورد نظر خود را اعلام نمایند. امام پاسخ می دهند:

     «اینجانب دخالتی در امور نمی كنم، موازین همان بود كه كرارا گفته ام و سفارش من آن است كه آقایان تفاهم كنند و اشخاص مومن به انقلاب و مدیر و مدبر و فعال انتخاب نمایند.»(6)

 

 البته امام بنابه مسئولیت شرعی و قانونی خویش در 29 تیر 1359 طی یك سخنرانی اعلام می كنند كه:

     «این اشخاصی كه انقلابی نیستند باید در راس وزارتخانه ها نباشند و آقای بنی صدر باید امثال اینها را معرفی به مجلس نكند و اگر كرد، مجلس رد بكند و هیچ اعتنایی نكند.»(7)

     

همچنین امام در پیام رادیویی خود در 15 مرداد 1359 به مناسبت روز قدس، دوباره به طرفین توصیه می كنند كه دست ازاختلافات بردارند و البته مجددا به رئیس جمهور تاكید می كنند كه افراد مكتبی را برای نخست وزیری معرفی كند نه افراد ملی گرا.(8)

    

بنی صدر به هر طریق كه ممكن بود سعی كرد پیشنهادات مجلس را نپذیرد، همچنین وی در 11 شهریور 1359 دوباره طی نامه ای به امام به اختلافاتش با رجایی (در تعیین وزاری كابینه) اشاره می كند و از ایشان می خواهد كه دراین مورد دخالت كنند؛ اما امام جواب می دهند كه بنده دخالتی در امور نمی كنم.(9)

    

بنی صدر در ادامه سخنرانی های جنجالی خود در 17 شهریور 1359، نیروهای خط امام و مشخصا حزب جمهوری اسلامی را به عنوان اقلیتی نام می برد كه به دنبال استقرار حاكمیت و دیكتاتوری خویش اند. این سخنرانی واكنش برخی مراجع از جمله آیت الله مرعشی نجفی  و آیت الله شیرازی را در پی دارد و آنها طی تلگراف هایی به امام از وضع موجود ابراز نگرانی كردند كه امام در جواب تاكید كردند كه باتوجه به شرایط مملكت كه نیاز به آرامش داریم باید این اختلافات را هرچه سریعتر حل و فصل كرد(10)

    

با گذشت بیشتر زمان، اختلافات بیشتر و مشخص تر شده و به نقطه اوج خود نزدیك می شود. تا اینكه در 14 اسفند 1359 در جریان سخرانی رئیس جمهوری به مناسبت سالگرد در گذشت دكتر مصدق در دانشگاه، حادثه دانشگاه تهران ایجاد می شود. (در این سخنرانی بنی صدر از مردم می خواهد كه چماقداران -اشاره به نیروهای مذهبی- را از دانشگاه بیرون كنند) طی این حادثه بین نیروهای انقلابی و پاسداران با نیروهای سازمان مجاهدین خلق و گارد ریاست جمهوری، درگیری رخ می دهد. به دنبال این ماجرا، انتقادات زیادی از بنی صدر بیان می شود به دنبال این واقعه و جلسه‌ای كه در روز 25 اسفند 1359 جلسه ای با حضور(دكتر بهشتی، آیت الله موسوی اردبیلی، حجت الاسلام خامنه ای، رفسنجانی، مهندس بازرگان، بنی صدر، رجایی و سید احمد خمینی) در حضور امام تشكیل می شود و نتیجه آن صدور بیانیه ده ماده ای امام بود كه رهنمودهایی در مورد مسائل مملكتی ارائه كردند و طی آن بود كه هیاتی مركب از سه نفر به نمایندگی از طرف امام (آیت الله مهدی كنی) رئیس جمهور(حجت الاسلام اشراقی) و مجلس(حجت الاسلام یزدی) مامور پیگیری اختلافات به منظور رفع آنها می شود. (11)

  

 

  هیات حل اختلاف از 24 فروردین 1360 كه اولین جلسه خود را تشكیل داد، جلسات متعددی را برای رسیدگی به اختلافات مسئولین برگزار كرد و در نهایت در 12 خرداد 1360 اعلام كرد كه مصاحبه ها و سخنان رئیس جمهور، تخلف از بیانیه ده ماده ای امام و قانون اساسی می باشد و از این رو رئیس جمهور را متخلف اعلام كرد و بدین ترتیب موضع جناح مخالف بنی صدر تقویت شد.(12)

  

   در هر حال امام در بیانیه ده ماده ای مذكور خطاب به تمام مسئولین از آنها می خواهد كه دست از اختلافات بردارند و حرمت یكدیگر را حفظ كنند و از سخرانی های تحریك كننده تا پایان جنگ پرهیز نمایند، اما رئیس جمهور این فرمان امام را رعایت نمی كند و در یادداشت ها و سخنرانی های خود، همچنان به تكرار مواضع جنجالی خود ادامه می دهد.

  

   به دنبال تداوم قضایا امام در جریان دیدار خود با نمایندگان مجلس شورای اسلامی به مناسبت سالگرد تاسیس مجلس در 6 خرداد 1360 به صراحت بنی صدر را مورد خطاب قرار داده و اشاره می كنند كه:

    «این سال خوب است سال اجرای قانون باشد. باید حدود معلوم بشود... نمی شود از شما پذیرفت كه ما قانون را قبول نداریم. غلط می كنی قانون را قبول نداری قانون تو را قبول ندارد.» (13)

   

امام در این سخنرانی همچنین به لزوم توجه به پاسداران انقلاب تاكید دارند و در پاسخ به برخی افراد و گروها كه مفهوم مكتبی را كه آن روزها -كه بسیار از سوی شهید رجایی و دیگر نیروهای انقلابی به كار می رفت- مورد تمسخر قرار می دادند می فرمایند:

    «مكتبی یعنی اسلامی. آن كه مكتبی را مسخره می كند، اسلام را مسخره می كند اگر متعمد باشد مرتد فطری است.» (14)

  

در نهایت با عزل بنی صدر از فرماندهی كل نیروهای مسلح در 20 خرداد 1360 از جانب امام، بحث عدم كفایت سیاسی ریاست جمهوری در مجلس مطرح می شود. با همه این تفاصیل، امام در 25 خرداد 1360 طی یك سخنرانی كه انتقادات سختی را به بنی صدر وارد می كنند خطاب به وی می فرمایند:

   «حالا هم دیر نشده ....آن آقا هم بروند عذر خواهی كنند از ملت، بگویند ملتی كه به من رای داد من مطابق رای آنها عمل نكردم، از حالا به بعد می كنم... الان هم من نصیحت می كنم...آقای رئیس جمهور را ...كه آقا بپرهیزید از تضعیف روحانیت و ملت و تضعیف روحیه ملت و ارتش» (15)

  

سرانجام در اول تیر 1360 و در پی اعلام نظر مجلس -كه در طی روهای 30 و 31 خرداد با 177 رای مثبت در برابر 12 رای ممتنع و تنها یك رای مخالف- برعدم كفایت سیاسی بنی صدر رای داده بودند، امام بنی صدر را از سمت ریاست جمهوری عزل كردند. علیرغم همه این مسائل امام در جریان یك سخنرانی باز هم اشاره می كنند كه ایشان (بنی صدر) حساب خودش را از گروه های منافق و جبهه ملی جدا نكرد و توصیه می كنند كه توجه كند كه مبادا كه در دام گروهای خارج از كشور بیفتد.

  

حتی بعد از عزل او نیز همچنان امام در مواقع مختلف به این موضوع اشاره دارند، از جمله در 11 تیر 1360 در سخنرانی در جمع خانواده شهدای هفتم تیر بیان می دارند:

    «شما دیدید كه آقای بنی صدر حسابش را جدا نكرده خدا می داند كه من مكرر به این گفتم كه آقا اینها تو را تباه می كنند. این گرگ هایی كه دور تو جمع شده اند و به هیچ چیز عقیده ندارند، تو را از بین می برند، گوش نكرد، هی قسم خورد كه اینها فداكار هستند اینها مردمی هستند، یعنی آنهایی كه دوربر او هستند» (16)

 

د) تحلیل و واكاوی رفتار امام در برخورد با بنی صدر:

    دقت و بررسی سیره علمی امام خمینی(ره) در مواجه با ماجرای بنی صدر نشان می دهد كه امام با توجه به مبانی اندیشه ای خود در مورد لزوم احترام و توجه به نظر مردم تا لحظه آخر و در مواقع مختلف، دو طرف را همواره به وحدت و رفع اختلافات دعوت می كنند. همچنین ایشان بعد از شروع جنگ با در نظر گرفتن شرایط ویژه جامعه از همه گروه های سیاسی كشور می خواهند كه اختلافات خود را به كمترین حد برسانند.

 

در مورد ماجرای بنی صدر نیز حضرت امام تا پایان سال 1359 همواره سعی كرده اند با توجه به شرایط خاص جامعه، به عنوان یك وزنه تعادل عمل كنند و در مسائل بی طرف باشند. اما با شروع سال 1360 و اصرار بنی صدر در حفظ مواضع خود و دامن زدن به اختلافات، امام صریحا در مقابل رئیس جمهور موضع می گیرند. اینجاست كه امام از بین دو جناج یكی را مورد انتقاد قرار می دهند و این روند تا عزل رئیس جمهور شدیدتر می شود. امام با توجه به شرایط جامعه و وجود مخالفان داخلی و خارجی دیگر مصلحت نمی بینند كه بی طرف باشند و به این نتیجه می رسند كه یكی از دو طرف، رعایت مصالح عمومی را نمی كند و باید از صحنه سیاسی كشور حذف شود تا شرایط جامعه از حالت تشنج و اختلاف كه باعث تحلیل نیروها می شود خارج گردد.

 

پی نوشت ها:

1) فرهاد درویشی سه تلانی، سیره عملی امام خمینی(س) در اداره امور كشور (1357-1368) تهران: چاپ و نشر عروج (وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س))، ص 156

2) علی اكبر هاشمی رفسنجانی، دوران مبارزه (جلد اول) زیر نظر محسن هاشمی رفسنجانی، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب ص 283-284

3) لازم به ذكر است كه نصر الله بنی صدر، پدر ابوالحسن بنی صدر از روحانیون با نفوذ همدن بودند كه با امام خمینی ارتباط دوستانه ای داشته است همچنین ابولحسن بنی صدر در اوایل دهه 1350 در نجف با امام دیدار كرده بود. برای مطالعه بیشتر در این زمینه ، ر.ك جمیز بیل، شیر و عقاب، ص 359-360

4) فرهاد درویشی سه تلانی، پیشین، ص 159

5) برای اطلاع بیشتر در این زمینه ر.ك منوچهر محمدی ،تحلیلی پیرامون انقلاب اسلامی، ص 154-160

6) صحینه امام، ج13، ص 175

7) همان، ص51

8) همان، ص78

9) فرهاد درویشی سه تلانی، پیشین، ص166

10) صحینه امام، ج13، ص 217-216

11) همان، ص 201-202

12) فرهاد درویشی سه تلانی، پیشین، ص 170

13) صحینه امام، جلد14، ص 377

14) همان، جلد14، ص 376

15) همان، ص 462

16) همان، ج15، ص 30






نوع مطلب : تحقیقات، 
برچسب ها :




 
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : آزاد نگر

مطالب اخیر
موضوعات
نظرسنجی
نظر شما در مورد این وبـلاگ چیست؟ (لطفاً نظر بدهید.)








آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

Instagram وصیت شهدا جنگ دفاع مقدس